*नाना पाटेकर : अभिनयापासून माणुसकीपर्यंतचा असामान्य प्रवास
मराठी रंगभूमी, हिंदी-मराठी चित्रपटसृष्टी आणि सामाजिक बांधिलकी या तिन्ही क्षेत्रांवर स्वतःची अमिट छाप उमटवणारे विश्वनाथ पाटेकर अर्थात नाना पाटेकर ८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी आपल्यातून निघून गेले. गोव्यात वयाच्या ७५व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले आणि कलाविश्वावर शोककळा पसरली. त्यांच्या जाण्याने केवळ एका लोकप्रिय अभिनेत्याचा अंत झाला नाही; एका स्वतंत्र वृत्तीच्या, अस्वस्थ करणारे प्रश्न विचारणाऱ्या आणि सामान्य माणसाच्या दुःखाशी नाते जोडणाऱ्या कलाकाराचा प्रवास थांबला. नानांकडे केवळ पडद्यावरील नट म्हणून पाहणे त्यामुळे अपुरे ठरेल. त्यांच्या कर्तृत्वात रंगभूमीचे संस्कार, चित्रपटातील प्रयोगशीलता, सामाजिक जाणिवेची धार आणि जीवनाकडे पाहण्याची स्वतंत्र दृष्टी होती. त्यांनी प्रसिद्धीला अंतिम ध्येय मानले नाही. प्रसिद्धीच्या प्रकाशझोतात राहूनही सामान्य माणसाच्या जगण्यातील अंधार त्यांना दिसत राहिला. म्हणून त्यांच्या स्मृतींना केवळ श्रद्धांजली नव्हे, तर त्यांच्या कलेचा, अभिनयाचा आणि सामाजिक भूमिकेचा चिकित्सक विचार हीच खरी आदरांजली ठरते.
१ जानेवारी १९५१ रोजी रायगड जिल्ह्यातील मुरुड-जंजिरा येथे जन्मलेल्या विश्वनाथ पाटेकरांनी पुढे ‘नाना पाटेकर’ या नावाने भारतीय चित्रपटसृष्टीत स्वतःची स्वतंत्र ओळख निर्माण केली. मुंबईतील सर जे. जे. उपयोजित कला संस्थेत त्यांनी शिक्षण घेतले; मात्र रंगभूमी ही त्यांच्या कलाप्रवासाची खरी पायाभरणी ठरली. रंगभूमीने त्यांना अभिनयाची शिस्त, संवादातील अचूकता आणि व्यक्तिरेखेच्या अंतरंगात जाण्याची दृष्टी दिली. पुढे चित्रपटसृष्टीने त्यांच्या कलेला व्यापक व्यासपीठ मिळवून दिले. १९७८ मधील ‘गमन’पासून सुरू झालेल्या त्यांच्या चित्रपटप्रवासाला १९८६ मधील ‘अंकुश’ने महत्त्वाचे वळण दिले. बेरोजगारी, सामाजिक अस्वस्थता आणि व्यवस्थेतील विसंगतींशी झुंजणाऱ्या तरुणाची भूमिका त्यांनी या चित्रपटात प्रभावीपणे साकारली. या भूमिकेमुळे त्यांच्या अभिनयक्षमतेची स्वतंत्र दखल घेतली जाऊ लागली. पुढे ‘सलाम बॉम्बे!’, ‘परिंदा’, ‘क्रांतिवीर’, ‘प्रहार’, ‘खामोशी : द म्युझिकल’, ‘अग्निसाक्षी’, ‘अब तक छप्पन’ आणि ‘नटसम्राट’ यांसारख्या कलाकृतींमधून त्यांच्या अभिनयाची विविध रूपे दिसली. नायक, खलनायक, व्यक्तिरेखात्मक किंवा विनोदी अशा विविध भूमिका त्यांनी समर्थपणे साकारल्या. त्यांच्या साकारलेल्या अनेक भूमिकांना स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्व आणि लक्षात राहील अशी ओळख मिळाली. लोकप्रिय चित्रपटांपासून आशयप्रधान कलाकृतींपर्यंत त्यांनी स्वतःची अभिनयभाषा जपली, ही त्यांच्या प्रदीर्घ कारकिर्दीची महत्त्वाची वैशिष्ट्यपूर्ण बाब ठरली.
नानांच्या अभिनयाची वैशिष्ट्ये समजून घेताना त्यांच्या आवाजाचा उल्लेख अपरिहार्य आहे; परंतु त्यांची ताकद केवळ बुलंद आवाजात नव्हती. संवादातील विराम, शब्दांमागील अर्थ, नजरेतील अस्वस्थता, चेहऱ्यावरील सूक्ष्म बदल आणि देहबोली यांचा ते परिणामकारक वापर करीत. अनेकदा शब्दांपेक्षा एखादी नजर, थांबलेला श्वास किंवा क्षणभर बदललेली देहबोली व्यक्तिरेखेची अवस्था अधिक स्पष्ट करीत असे. ‘अंकुश’मधील सामाजिक अस्वस्थता, ‘क्रांतिवीर’मधील आक्रोश, ‘परिंदा’मधील अंतर्गत गुंतागुंत किंवा ‘नटसम्राट’मधील कलावंताच्या एकाकीपणाची शोकांतिका असो, त्यांनी व्यक्तिरेखेला केवळ बाह्य आवेश दिला नाही; तिच्या मानसिक संघर्षाला आकार दिला. विशेषतः गणपतराव बेलवलकर या व्यक्तिरेखेतून त्यांनी रंगभूमीवर आयुष्य वाहून घेतलेल्या कलाकाराचा आत्मसन्मान, कलेशी असलेली अतूट ओळख आणि बदलत्या वयात निर्माण होणारे एकाकीपण प्रभावीपणे उभे केले. रंगमंचावरचा सम्राट आणि जीवनातील असहाय माणूस यांच्यातील हा विरोधाभास त्यांच्या अभिनयाची खरी उंची अधोरेखित करतो. त्यांना तीन राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांनी गौरविण्यात आले—‘परिंदा’ आणि ‘अग्निसाक्षी’साठी सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता, तर ‘क्रांतिवीर’साठी सर्वोत्कृष्ट अभिनेता म्हणून. २०१३ मध्ये त्यांना पद्मश्रीनेही सन्मानित करण्यात आले. मात्र पुरस्कार त्यांच्या कर्तृत्वाची अधिकृत नोंद करतात; त्यांच्या अभिनयाचा खरा प्रभाव प्रेक्षकांच्या दीर्घकाळ टिकलेल्या स्मरणातून जाणवतो.
नानांच्या व्यक्तिमत्त्वातील स्पष्टवक्तेपणा हा त्यांच्या कलात्मक स्वभावापासून वेगळा नव्हता. लोकप्रियतेच्या दबावाखाली स्वतःचा आवाज बदलण्याऐवजी ते आपली भूमिका ठामपणे मांडत. सार्वजनिक प्रश्नांवर बोलताना त्यांची भाषा अनेकदा थेट आणि कठोर असे; मात्र त्या कठोरतेमागे केवळ आक्रमकपणा नव्हता, तर अनुभवातून आलेली अस्वस्थता होती. समाजातील विषमता, अन्याय, राजकीय उदासीनता किंवा सामान्य माणसाच्या अडचणी यांकडे ते दुर्लक्ष करीत नसत. त्यांच्या प्रत्येक विधानाशी सहमत असणे आवश्यक नाही; परंतु स्वतःचा विवेक जिवंत ठेवून मत मांडण्याची त्यांची तयारी महत्त्वाची होती. कलाकाराने फक्त मनोरंजन करावे आणि सामाजिक प्रश्नांपासून दूर राहावे, ही चौकट त्यांच्या सार्वजनिक व्यक्तिमत्त्वाशी जुळणारी नव्हती. त्यांचा परखडपणा हा केवळ स्वभाववैशिष्ट्य न राहता सार्वजनिक जीवनातील त्यांच्या नैतिक भूमिकेचा भाग ठरला. मतभिन्नतेला स्थान देतानाही निर्भीडपणे प्रश्न विचारण्याची वृत्ती ही त्यांच्या सार्वजनिक व्यक्तिमत्त्वाची महत्त्वाची ओळख राहिली. त्यांच्या बोलण्यात कधी कठोरता जाणवली, तरी त्यामागील सामाजिक अस्वस्थतेकडे दुर्लक्ष करता येत नाही.
नानांच्या सामाजिक कार्याने त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाला आणखी व्यापक अर्थ दिला. मकरंद अनासपुरे यांच्या सहकार्याने त्यांनी २०१५ मध्ये ‘नाम फाउंडेशन’च्या माध्यमातून दुष्काळग्रस्त भागातील शेतकरी आणि ग्रामीण समाजाच्या प्रश्नांकडे लक्ष वेधण्यास सुरुवात केली. पाणीटंचाई, जलसंधारण, पाण्याचे स्रोत निर्माण करणे, गावविकास आणि संकटग्रस्त शेतकरी कुटुंबांना मदत अशा विविध क्षेत्रांत या उपक्रमाने काम केले. या कार्याचे महत्त्व केवळ आर्थिक मदतीपुरते मर्यादित नव्हते. दुष्काळ आणि शेतकरी संकट यांसारखे प्रश्न केवळ बातम्यांपुरते न राहता त्यांच्याकडे प्रत्यक्ष कृतीच्या दृष्टीने पाहण्याची गरज त्यांनी अधोरेखित केली. जलसंधारणासारख्या दीर्घकालीन उपायांकडे वळणे ही या कामाची महत्त्वाची बाजू होती. लोकप्रिय कलाकार म्हणून मिळालेल्या प्रभावाचा उपयोग सामाजिक प्रश्नांसाठी करता येतो, हे त्यांच्या कार्यातून दिसून आले. त्यामुळे त्यांचे समाजकार्य हे त्यांच्या अभिनयापासून वेगळे प्रकरण नव्हते; ते त्यांच्या सामाजिक जाणिवेचे कृतीशील रूप होते.
नानांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा गाभा त्यांच्या कलेतील निरीक्षणशक्ती आणि माणसाकडे पाहण्याच्या दृष्टीत दिसतो. व्यक्तिरेखा साकारताना ते माणसाच्या अंतर्गत संघर्षाचा शोध घेत; त्यामुळे त्यांच्या अभिनयाला केवळ बाह्य आवेशापेक्षा मानसिक खोली प्राप्त होत असे. रंगभूमीचे संस्कार, चित्रपटाच्या माध्यमाची जाण आणि सार्वजनिक प्रश्नांबाबतची संवेदनशीलता या तीन प्रवाहांनी त्यांच्या कलाप्रवासाला आकार दिला. म्हणून नानांचे कर्तृत्व केवळ त्यांनी किती चित्रपट केले किंवा किती पुरस्कार मिळवले यावर मोजता येत नाही. त्यांच्या कलेने प्रेक्षकाला केवळ भावनिक अनुभव दिला नाही; अनेकदा व्यक्तिरेखेच्या माध्यमातून स्वतःकडे आणि समाजाकडे नव्याने पाहण्याची संधी दिली. त्यांच्या अभिनयातील ताकद ही व्यक्तिरेखेचा बाह्य आवेश उभा करण्यात नव्हे, तर तिच्या आतल्या संघर्षाला विश्वासार्ह रूप देण्यात होती. या अर्थाने त्यांचा कलाप्रवास प्रेक्षकाला मनोरंजनाबरोबर मानवी स्वभावाचे गुंतागुंतीचे पैलू समजून घेण्याची संधी देणारा ठरला.
नानांच्या निधनानंतर त्यांच्या कामाचे पुनर्वाचन करणे ही पुढील पिढीची जबाबदारी आहे. त्यांच्या संवादांची नक्कल करणे किंवा त्यांच्या आवाजाची शैली अनुकरण करणे म्हणजे त्यांच्या वारशाचे आकलन नव्हे. त्यांच्या अभिनयामागील निरीक्षणशक्ती, व्यक्तिरेखेचा अभ्यास, संवादावरील नियंत्रण, भावनिक संयम आणि प्रसंगानुसार बदलणारी देहबोली समजून घेणे अधिक आवश्यक आहे. आजच्या डिजिटल माध्यमांच्या काळात काही क्षणांत प्रसिद्धी मिळू शकते; परंतु काळाच्या कसोटीवर टिकणारी कलाकृती निर्माण करण्यासाठी अभ्यास, श्रम आणि प्रामाणिकता आवश्यक असते. नानांचा प्रवास हीच जाणीव करून देतो. त्यांच्या अभिनयाकडे पाहिल्यावर व्यक्तिरेखेचा बाह्य आवेश आणि तिच्या अंतर्मनातील संघर्ष यांचा मेळ कसा साधायचा, याचा धडा मिळतो. त्यांच्या वारशाचा अर्थ त्यांच्या आवाजाची किंवा संवादांची नक्कल करण्यात नसून व्यक्तिरेखेचा अभ्यास, निरीक्षण आणि सर्जनशील प्रामाणिकता आत्मसात करण्यात आहे. हा वारसा अनुकरणाचा नसून कलात्मक शिस्तीचा आहे.
नानांचा प्रवास आजच्या कलाकारांसमोर आणखी एक महत्त्वाचा प्रश्न उभा करतो—कलाकाराच्या लोकप्रियतेचे सामाजिक उत्तरदायित्व काय असावे? नानांच्या जीवनाकडे पाहिले तर त्यांनी या प्रश्नाचे एखादे अंतिम उत्तर दिले असे म्हणता येणार नाही; परंतु आपल्या प्रभावाचा सामाजिक प्रश्नांकडे लक्ष वेधण्यासाठी उपयोग करता येतो, हे त्यांनी कृतीतून दाखवून दिले. कलाकाराची खरी उंची केवळ प्रसिद्धीत नसते; तो आपल्या कलेतून मानवी अनुभव किती प्रामाणिकपणे व्यक्त करतो आणि समाजाशी किती सजगपणे संवाद साधतो, यातही ती मोजली जाते. म्हणूनच त्यांचे जीवन आजच्या कलाकारांसाठी अनुकरणाची नव्हे, तर आत्मपरीक्षणाची संधी आहे. कला प्रामाणिक असावी, मत स्वतंत्र असावे आणि संवेदनशीलता कृतीत उतरावी, हा त्यांच्या प्रवासातून उमटणारा व्यापक संदेश आहे. बदलत्या माध्यमविश्वात प्रसिद्धी मिळवणे तुलनेने सोपे झाले असले, तरी दीर्घकाळ टिकणारी कलात्मक ओळख निर्माण करण्यासाठी प्रतिभेबरोबरच सातत्य, अभ्यास आणि स्वतःशी प्रामाणिक राहण्याची क्षमता आवश्यक असते.
नानांना निरोप देताना डोळ्यांत पाणी येणे स्वाभाविक आहे; पण त्यांच्या स्मृतींना केवळ शोकाच्या चौकटीत बंदिस्त करणे त्यांच्या कर्तृत्वाला कमी करणे ठरेल. त्यांच्या व्यक्तिरेखा, संवाद आणि अभिनयशैली नव्या पिढ्यांना पुन्हा पुन्हा भेटत राहतील; परंतु त्यांचा खरा वारसा त्यांच्या नक्कल करण्यात नाही. नानांचा वारसा त्यांच्या संवादांच्या नक्कलीत नाही; तर प्रश्न विचारण्याच्या वृत्तीत, व्यक्तिरेखेच्या आतला माणूस शोधण्याच्या दृष्टीत आणि आपल्या प्रभावाचा समाजासाठी उपयोग करण्याच्या जाणिवेत आहे. म्हणून नाना पाटेकरांचा प्रवास एका अभिनेत्याच्या यशकथेपुरता मर्यादित राहत नाही. तो रंगभूमीपासून चित्रपटापर्यंतच्या कलाप्रवासाचा आणि प्रसिद्धीपासून सामाजिक उत्तरदायित्वापर्यंतच्या जाणिवेचा दस्तऐवज ठरतो. ‘नाना पाटेकर : अभिनयापासून माणुसकीपर्यंतचा असामान्य प्रवास’ ही केवळ एका कलाकाराला वाहिलेली श्रद्धांजली नाही; ती कलेला संवेदनशीलता, प्रश्नांना आवाज आणि प्रसिद्धीला सामाजिक अर्थ देणाऱ्या एका समृद्ध वारशाची कहाणी आहे.
*©गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई*
दिनांक: ०८/१०/२०२६ वेळ: १५:०३
Author: RV.Ratnagiri Office
रत्नागिरी वार्ताहर डिजिटल बातमी पत्र - एडिटर विभाग
