—निर्भीड पत्रकारितेला पाठबळाची गरज—?
लोकशाही व्यवस्थेत पत्रकारिता ही केवळ बातम्या देणारी व्यवस्था नाही, तर समाजाच्या प्रश्नांना वाचा फोडणारी, सत्तेला आणि प्रशासनाला जाब विचारणारी आणि सामान्य नागरिकांच्या हक्कांचे प्रश्न शासनाच्या दरबारापर्यंत पोहोचवणारी एक महत्त्वाची यंत्रणा आहे. म्हणूनच पत्रकारितेला लोकशाहीचा चौथा स्तंभ म्हटले जाते. लोकशाहीचे तीन स्तंभ आपापल्या जबाबदाऱ्या पार पाडत असताना त्यांच्यावर लक्ष ठेवण्याचे, त्यांच्या कामकाजाची माहिती जनतेसमोर आणण्याचे आणि व्यवस्थेतील त्रुटींवर प्रकाश टाकण्याचे महत्त्वपूर्ण काम माध्यमे करतात. परंतु काही अपवाद वगळता प्रसार माध्यमांना ‘ अधिकाऱ्यांचा नेत्यांचा चमचा ‘, किंवा नेत्यांचा पोस्टमन अशा पद्धतीची चुकीची उपमा देऊन हिणवण्याचे काम काही चुकीच्या प्रवृत्ती कडून होताना दिसत असते परंतु पत्रकार प्रामाणिकपणे करत असलेल्या कामाचीही नोंद राजकीय पक्ष, सामाजिक कार्यकर्ते विविध संघटना आणि कार्यकर्त्यांनी किंवा नागरिकांनी करायला हवी.
पत्रकाराची लेखणी ही समाजाचा आरसा असते. समाजात घडणाऱ्या चांगल्या घटना, विकासकामे, सामाजिक उपक्रम, उल्लेखनीय व्यक्तींचे कार्य यांना प्रसिद्धी देणे जितके आवश्यक आहे, तितकेच चुकीच्या घटना, गैरप्रकार, भ्रष्टाचाराचे आरोप, निकृष्ट बांधकामे, अनियमितता, प्रशासनातील त्रुटी किंवा नागरिकांना भेडसावणाऱ्या प्रश्नांकडे लक्ष वेधणेही आवश्यक आहे. कारण पत्रकारितेचे काम केवळ कौतुक करण्यापुरते मर्यादित नसते. जिथे प्रश्न निर्माण होतात, तिथे प्रश्न विचारणे हीदेखील पत्रकारितेची जबाबदारी आहे. सर्वसामान्यांच्या व्यथा राज्य शासनापर्यंत पोहोचवणे किंवा राज्य शासनाच्या असणाऱ्या सेवा सुविधा जनतेपर्यंत पोहोचवण्याचे काम पत्रकारांना किंवा प्रसार माध्यमांना करावी लागतात ती त्यांची कामे मात्र चोख पार पाडत असतात, याला अपवाद ही असेल त्यामध्ये शंका बाळगण्याचे कारण नाही मात्र प्रत्यक्षात एखाद्या पत्रकाराने प्रशासनाच्या चुकीच्या कार्यपद्धतीवर, निकृष्ट बांधकामावर, सार्वजनिक पैशाच्या वापराबाबत निर्माण झालेल्या प्रश्नांवर किंवा पोलिसांच्या कार्यपद्धतीतील त्रुटींवर बातमी प्रसिद्ध केली की अनेकदा त्या बातमीच्या आशयावर चर्चा करण्याऐवजी बातमीदारालाच चुकीचे ठरवण्याचा प्रयत्न केला जातो. हेतू बाजूला ठेवून चुकीचा हेतू त्यातून प्रकट करून बातमीदाराला बदनाम करण्याचा प्रकार बहुतांश केला जातो. बातमीतील तथ्यांना उत्तर देण्याऐवजी पत्रकाराविषयी गैरसमज निर्माण करणे, त्याची बदनामी करण्याचा प्रयत्न करणे, त्याच्या हेतूंवर प्रश्नचिन्ह निर्माण करणे किंवा प्रचार-अपप्रचाराच्या माध्यमातून त्याची विश्वासार्हता कमी करण्याचा प्रयत्न होऊ शकतो. अशा वेळेस समाजाने पत्रकारांच्या किंवा प्रसारमाध्यमांच्या पाठीशी ठाम उभे राहिले पाहिजे. कारण प्रामाणिक पत्रकार किंवा त्याच्या बातमीचा चुकीचा अर्थ काढून त्या पत्रकाराला किंवा प्रसारमाध्यमांना बदनाम करण्याचा प्रयत्न केल्यास पत्रकारांच्या लेखणीवर अप्रत्यक्ष अंकुश ठेवण्यासारखे प्रकार घडू शकतात ही प्रवृत्ती लोकशाहीच्या दृष्टीने निश्चितच चिंतेची बाब आहे.
एखाद्या बातमीत प्रशासनाच्या कामावर प्रश्न उपस्थित झाला असेल, तर ज्या खात्याच्या विरोधामध्ये किंवा ज्या सरकारी विभागाच्या विरोधात, चुकीच्या कामाच्या प्रवृत्ती विरोधात बातमी प्रसिद्ध झाली असेल त्यांनी त्या प्रश्नाचे उत्तर देणे अपेक्षित आहे. एखाद्या बांधकामाच्या गुणवत्तेबाबत बातमी प्रसिद्ध झाली असेल, तर संबंधित यंत्रणेने बांधकामाची गुणवत्ता तपासून वस्तुस्थिती जनतेसमोर ठेवली पाहिजे. पोलिसांच्या कार्यपद्धतीबाबत प्रश्न उपस्थित झाला असेल, तर संबंधित अधिकाऱ्यांनी वस्तुस्थिती स्पष्ट केली पाहिजे. पत्रकारावर आरोप करून मूळ प्रश्न बाजूला सारणे हा त्यावरचा योग्य उपाय ठरू शकत नाही.याचा अर्थ असा नाही की पत्रकाराने कोणतीही बातमी तपासणी न करता प्रसिद्ध करावी. निर्भीड पत्रकारिता जितकी आवश्यक आहे, तितकीच जबाबदार पत्रकारिताही आवश्यक आहे. बातमी प्रसिद्ध करण्यापूर्वी उपलब्ध कागदपत्रे, प्रत्यक्ष माहिती, संबंधित व्यक्तींची बाजू आणि वस्तुस्थिती तपासणे ही पत्रकाराची जबाबदारी आहे. आरोप आणि सिद्ध तथ्य यामधील फरक स्पष्ट ठेवणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. पत्रकारितेचे स्वातंत्र्य हे जबाबदारीपासून वेगळे नाही. उलट जबाबदार आणि तथ्याधारित पत्रकारितेमुळेच माध्यमांवरील जनतेचा विश्वास अधिक मजबूत होतो.मात्र एखादा पत्रकार उपलब्ध माहितीच्या आधारे जनहिताचा प्रश्न उपस्थित करत असेल, तर त्याला केवळ प्रश्न विचारल्यामुळे दोषी ठरवण्याची प्रवृत्ती थांबली पाहिजे. समाजानेही या विषयाकडे गांभीर्याने पाहण्याची गरज आहे. सामान्य नागरिक, सामाजिक कार्यकर्ते, विविध क्षेत्रातील जाणकार आणि लोकशाही मूल्यांवर विश्वास ठेवणाऱ्या व्यक्तींनी पत्रकाराची बाजू समजून घेण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे. बातमी योग्य आहे की अयोग्य, याचे परीक्षण तथ्यांच्या आधारे झाले पाहिजे; पत्रकाराच्या व्यक्तिमत्त्वावर किंवा त्याच्या वैयक्तिक संबंधांवर आधारित नसावे.
आज अनेकदा राजकीय क्षेत्रातील, सामाजिक क्षेत्रातील किंवा कला,साहित्य क्रीडा क्षेत्रातील व्यक्ती पत्रकारांकडून कार्यक्रमांची प्रसिद्धी करून घेण्यासाठी त्यांचा संपर्क साधला जातो. उद्घाटन, सत्कार, वाढदिवस, सामाजिक कार्यक्रम, राजकीय कार्यक्रम किंवा विविध उपक्रमांच्या बातम्या प्रसिद्ध करण्यासाठी पत्रकारांची आवश्यकता भासते. परंतु त्याच पत्रकाराने दुसऱ्या दिवशी प्रशासनातील एखाद्या त्रुटीवर प्रश्न उपस्थित केला किंवा एखाद्या सार्वजनिक कामाच्या गुणवत्तेबाबत बातमी केली, तर त्याच पत्रकाराकडे वेगळ्या नजरेने पाहिले जाते. ही भूमिका बदलण्याची गरज आहे.पत्रकार हा कोणाच्याही वैयक्तिक प्रसिद्धीचा साधन नसतो. तो समाजाचा माहितीवाहक असतो. एखाद्या व्यक्तीच्या चांगल्या कामाची बातमी देणे जितके पत्रकाराचे कर्तव्य आहे, तितकेच सार्वजनिक जीवनातील चुकीच्या बाबींवर प्रश्न उपस्थित करणेही त्याचे कर्तव्य आहे. प्रसिद्धीच्या वेळी पत्रकार हवा आणि प्रश्न विचारताना नको, अशी भूमिका पत्रकारितेच्या मूलभूत तत्त्वांशी विसंगत ठरते.
प्रशासनातील प्रत्येक अधिकारी किंवा कर्मचारी चुकीचा असतो, असेही नाही. उलट अनेक अधिकारी आणि कर्मचारी प्रामाणिकपणे काम करतात. त्यांचे चांगले काम पत्रकारांनी जनतेसमोर आणले पाहिजे. त्याचबरोबर एखाद्या ठिकाणी त्रुटी असल्यास ती निदर्शनास आणून देणेही आवश्यक आहे. त्यामुळे पत्रकारिता ही प्रशासनविरोधी नसून लोकहिताची व्यवस्था आहे, हे समाजाने समजून घेतले पाहिजे. पत्रकाराने प्रश्न विचारला म्हणजे तो कोणाच्या विरोधात आहे, असा सरसकट अर्थ काढणे योग्य नाही.
एका अर्थाने पत्रकाराची खरी परीक्षा चांगली बातमी प्रसिद्ध करण्यात नसून अस्वस्थ करणारी, प्रश्न निर्माण करणारी आणि सत्ताधाऱ्यांना किंवा प्रशासनाला उत्तर द्यायला भाग पाडणारी बातमी निर्भीडपणे प्रसिद्ध करण्यात असते. अशा वेळी पत्रकाराला सामाजिक पाठबळ मिळणे गरजेचे आहे. कारण एकटा पत्रकार एखादा प्रश्न मांडू शकतो; परंतु जागरूक समाज त्या प्रश्नामागे उभा राहिला तर त्यातून व्यवस्थेत सुधारणा घडण्याची शक्यता अधिक वाढते.आज सोशल मीडियाच्या काळात अपप्रचाराचे प्रमाणही वाढले आहे. एखाद्या बातमीचा संदर्भ बाजूला ठेवून पत्रकाराविषयी चुकीची माहिती पसरवली जाऊ शकते. अशा वेळी नागरिकांनी कोणत्याही प्रचारावर तात्काळ विश्वास न ठेवता मूळ बातमी काय आहे, त्यामध्ये कोणते तथ्य मांडले आहे, संबंधितांची बाजू काय आहे आणि उपलब्ध कागदपत्रे काय सांगतात, याचा विचार केला पाहिजे.
पत्रकारांना पाठिंबा देणे म्हणजे प्रत्येक बातमीचे समर्थन करणे नव्हे. पत्रकाराच्या स्वातंत्र्याचे समर्थन करणे आणि त्याचवेळी पत्रकारितेच्या गुणवत्तेवर प्रश्न उपस्थित करण्याचा समाजाचा अधिकार कायम ठेवणे, ही लोकशाहीची खरी भूमिका आहे. पत्रकार चुकीचा असेल तर तथ्यांच्या आधारे त्याला प्रश्न विचारले जावेत. पण पत्रकाराने योग्य प्रश्न उपस्थित केला असेल तर केवळ दबावामुळे किंवा वैयक्तिक हितसंबंधांमुळे त्याला एकटे पाडले जाऊ नये.कारण पत्रकाराची लेखणी थांबली की फक्त एका व्यक्तीचा आवाज थांबत नाही; अनेक सामान्य नागरिकांच्या प्रश्नांना व्यासपीठ मिळणे थांबते. सार्वजनिक व्यवस्थेतील त्रुटींवर प्रकाश पडणे कमी होते आणि प्रश्न विचारण्याची लोकशाही संस्कृतीही कमकुवत होते. त्यामुळे निर्भीड पत्रकारितेचे रक्षण ही केवळ पत्रकारांची जबाबदारी नाही, तर जागरूक समाजाचीही जबाबदारी आहे.
पत्रकारितेला व्यक्तीपूजेची नव्हे, तर सत्य, तथ्य आणि जनहिताची साथ हवी आहे. चांगल्या कामाची प्रशंसा करणारी आणि चुकीच्या कामावर प्रश्न उपस्थित करणारी लेखणीच लोकशाहीला अधिक सक्षम बनवते. म्हणूनच पत्रकाराने निर्भीड राहावे, प्रशासनाने प्रश्नांना तथ्यपूर्ण उत्तरे द्यावीत आणि समाजाने पत्रकारितेकडे विवेकपूर्ण दृष्टीने पाहावे. पत्रकाराच्या हातातील लेखणी स्वतंत्र राहिली, तरच सामान्य नागरिकाचा आवाज व्यवस्थेपर्यंत पोहोचत राहील.
निर्भीड पत्रकारिता ही कोणाच्या विरोधाची नव्हे, तर जनहिताच्या बाजूने उभी असलेली भूमिका आहे. तिचे संरक्षण करणे म्हणजे लोकशाहीतील प्रश्न विचारण्याच्या अधिकाराचे संरक्षण करणे होय.
*असलम शेख, रत्नागिरी*
Author: RV.Ratnagiri Office
रत्नागिरी वार्ताहर डिजिटल बातमी पत्र - एडिटर विभाग
