*आदिशक्तीच्या पाऊलखुणांचा शोध — लेखमाला भाग-४
कालिघाट काली : महानगराच्या हृदयात जागी असलेली आदिशक्ती
कोलकात्याच्या गजबजलेल्या महानगरीय जीवनात आदिगंगेच्या काठावर कालिघाट कालीचे पवित्र स्थान उभे आहे. आजूबाजूला वाहतूक, बाजारपेठा, गर्दी आणि आधुनिक जीवनाची धावपळ आहे. तरी मंदिराच्या परिसरात प्रवेश करताच वातावरणाचा स्पंदनबिंदू बदलतो. घंटानाद, मंत्रोच्चार, फुलांचा सुगंध आणि भाविकांची लगबग श्रद्धेचे वेगळे विश्व उभे करतात. म्हणून कालिघाट केवळ मंदिर नाही. ते बंगालच्या धार्मिक मनोभूमीचे, लोकजीवनाचे आणि कलासंस्कृतीचे जिवंत केंद्र आहे. महानगराच्या वेगवान वर्तमानात शतकानुशतके जपली गेलेली श्रद्धा येथे आजही स्वतःचा ठसा उमटवते.
शक्तिपीठपरंपरेत कालिघाटला विशेष स्थान आहे. काही परंपरांनुसार सतीच्या उजव्या पायाच्या बोटांचा संबंध या स्थळाशी जोडला जातो. या स्थळाशी देवी कालीचे शक्तिस्वरूप आणि नकुलेश्वर भैरव यांचा संबंधही मानला जातो. विविध ग्रंथपरंपरांमध्ये सतीच्या अवयवांविषयी वेगवेगळे उल्लेख आढळतात. त्यामुळे या कथांकडे श्रद्धेच्या परंपरा म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. सतीच्या देहाचे अंश पृथ्वीवरील विविध स्थळी पडल्याची कथा भारतीय शक्तिपरंपरेला एकात्म भाव देते. कालिघाट त्या भावविश्वातील एक महत्त्वाचा अध्याय ठरतो.
कालिघाटच्या इतिहासात आख्यायिका आणि ऐतिहासिक संदर्भ एकमेकांना स्पर्श करतात. कालिघाटच्या प्राचीनतेविषयी विविध आख्यायिका प्रचलित आहेत; मात्र विद्यमान मंदिराच्या इतिहासाबाबत उपलब्ध नोंदी अधिक स्पष्ट आहेत. मूळ मंदिराच्या उभारणीशी राजा बसंत राय यांचे नाव जोडले जाते. त्यानंतरच्या काळात विद्यमान मंदिराची उभारणी सुमारे १८०९ मध्ये पूर्ण झाल्याचे अधिकृत पर्यटनविषयक नोंदी सांगतात. सबर्ण रॉय चौधरी घराण्याच्या आश्रयाचाही मंदिराच्या विकासाशी संबंध जोडला जातो. कालिघाटचा धार्मिक इतिहास आदिगंगा आणि जुन्या नदीमार्गाशीही निगडित आहे. काळाच्या ओघात नदीचा प्रवाह मंदिरापासून दूर गेला; मात्र नदीशी जोडलेली धार्मिक स्मृती आजही टिकून आहे.
कालिघाटच्या गर्भगृहातील कालीमूर्तीचे स्वरूप वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. त्रिनेत्र, चार हात आणि बाहेर आलेली सोन्याची जिह्वा ही तिची ठळक रूपवैशिष्ट्ये आहेत. हातातील खड्ग आणि छिन्नमुण्ड यांचे अर्थ केवळ भयाशी जोडणे अपुरे ठरेल. अज्ञान, अहंकार आणि आसक्तीवर ज्ञानाचा विजय असा त्यांचा प्रतीकात्मक अर्थ लावला जातो. कालीचे गूढ आणि उग्र रूप विनाशाचे स्मरण करून देते; परंतु त्या विनाशातून नवसृजनाची शक्यताही सूचित होते. म्हणून काली म्हणजे केवळ उग्रता नव्हे. ती अन्यायाला आव्हान देणारी आणि अंतर्मनातील भीतीला सामोरे जाण्याची शक्ती आहे.
मंदिराच्या परिसरात बंगालच्या पारंपरिक वास्तुरचनेची छाप जाणवते. नाटमंदिर, जोडबंगला, षष्ठीतळा, हाडीकाठतळा, राधाकृष्ण मंदिर आणि नकुलेश्वर महादेवाचे स्थान या परिसराला बहुपेडी धार्मिक स्वरूप देतात. कालिघाटच्या कालीमूर्तीचे वैशिष्ट्यपूर्ण रूप या श्रद्धाविश्वाचा केंद्रबिंदू आहे. मंदिरातील विविध स्थळे पूजा, विधी आणि लोकपरंपरांच्या स्वतंत्र स्मृती जपतात. पशुबळीशी संबंधित धार्मिक प्रथाही या परिसराच्या परंपरेचा भाग राहिल्या आहेत. अशा रूढींकडे अंधानुकरणाने नव्हे, तर इतिहास, श्रद्धा, प्राणीसंवेदना आणि बदलत्या सामाजिक मूल्यांच्या चौकटीतून पाहणे आवश्यक आहे. परंपरा जपताना विवेकही जपला पाहिजे.
कालिघाटची ओळख मंदिराच्या चौकटीबाहेरही विस्तारते. कालिघाट परिसराशी जोडलेल्या चित्रपरंपरेने बंगालच्या कलाविश्वात स्वतंत्र सांस्कृतिक ठसा उमटवला. साध्या, प्रवाही रेषा, ठसठशीत रंगछटा आणि धार्मिक तसेच सामाजिक विषयांचे चित्रण ही या कलापरंपरेची वैशिष्ट्ये मानली जातात. आज कालिघाट चित्रे संग्रहालये आणि कलासंस्थांमध्ये सांस्कृतिक वारसा म्हणून जतन केली जातात. त्यामुळे कालिघाट हे केवळ उपासनेचे केंद्र राहात नाही. ते भक्ती, लोककला आणि समाजजीवन यांना एकत्र आणणारे सांस्कृतिक क्षेत्र बनते. देवीच्या नावाने निर्माण झालेली ही कलास्मृती मंदिराच्या प्रभावाची व्यापकता दाखवते.
कालिघाटची यात्रा म्हणजे श्रद्धा आणि महानगरीय जीवन यांचा विलक्षण संगम आहे. कालीपूजा, दुर्गापूजा, संक्रांत आणि बंगाली नववर्षासारख्या प्रसंगी भाविकांची मोठी गर्दी होते. फुले, प्रसाद, पूजासाहित्य आणि धार्मिक वस्तूंच्या बाजारामुळे परिसराला चैतन्य प्राप्त होते. या गर्दीत श्रद्धेची प्रामाणिकता आणि व्यापारीकरणाची छाया दोन्ही दिसतात. दर्शनाला येणाऱ्या भाविकांकडून स्वच्छता, शिस्त आणि परिसराचा आदर अपेक्षित आहे. मंदिर परिसराची स्वच्छता, गर्दीचे नियोजन आणि आदिगंगेचे जलसंवर्धन यांकडे दुर्लक्ष करून तीर्थाचे पावित्र्य जपता येणार नाही. भाविकांची मोठी संख्या, कचरा व्यवस्थापन, नदीचे आरोग्य आणि सांस्कृतिक वारसा यांचा समतोल साधणे ही काळाची गरज आहे.
कालिघाटसमोर आज सर्वांत मोठा प्रश्न श्रद्धा आणि आधुनिक नागरी जबाबदारी यांचा समतोल साधण्याचा आहे. परंपरा जपणे आवश्यक आहे; पण प्रत्येक परंपरेचे पुनर्विचारातून परीक्षणही आवश्यक आहे. पशुबळी असो, गर्दीचे व्यवस्थापन असो किंवा पूजासाहित्यामुळे निर्माण होणारा कचरा असो, श्रद्धेच्या नावाखाली प्रश्नांकडे डोळेझाक करणे योग्य नाही. भाविकांची सुरक्षितता, स्वच्छता, पर्यावरणसंवर्धन आणि सांस्कृतिक वारशाचे संरक्षण यांना समान महत्त्व मिळाले पाहिजे. कालिघाटचा विकास म्हणजे केवळ परिसर सुशोभित करणे नव्हे. श्रद्धेच्या मुळांना धक्का न लावता भविष्याचा मार्ग अधिक संवेदनशील करणे होय.
कालिघाट कालीचे वैशिष्ट्य तिच्या उग्र रूपात जितके आहे, तितकेच तिच्या व्यापक जीवनस्पर्शात आहे. आदिगंगेच्या स्मृती, बंगालची लोककला, यात्रेची गर्दी, कालीची प्रतीकसमृद्ध मूर्ती आणि महानगराचा धावता श्वास या सर्वांना ती एका केंद्रात आणते. काळ बदलतो, शहर बदलते, नदीचा प्रवाह बदलतो; पण माणसाच्या अंतःकरणातील आश्रयाची गरज बदलत नाही. कालिघाटची काली भीती दाखवून थांबत नाही; ती अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याची शक्ती देते. श्रद्धेला विवेकाची, परंपरेला संवेदनशीलतेची, निसर्गाला संरक्षणाची आणि विकासाला माणुसकीची जोड मिळाली, तरच या आदिशक्तीची परंपरा भावी पिढ्यांपर्यंत अर्थपूर्णपणे पोहोचेल.
*©गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई*
दिनांक: ०४/१०/२०२६ वेळ: २०:२५
Author: RV.Ratnagiri Office
रत्नागिरी वार्ताहर डिजिटल बातमी पत्र - एडिटर विभाग
