*आदिशक्तीच्या पाऊलखुणांचा शोध — लेखमाला भाग-७
*प्रयाग ललिता : त्रिवेणीच्या साक्षीने जागी असलेली आदिशक्ती
गंगा, यमुना आणि परंपरेनुसार अदृश्य मानली जाणारी सरस्वती यांच्या संगमाने पावन झालेली प्रयागभूमी भारतीय तीर्थपरंपरेत विलक्षण स्थान राखते. प्राचीन परंपरेत ‘तीर्थराज’ म्हणून गौरवलेला हा प्रदेश केवळ नद्यांच्या मिलनाचा बिंदू नाही. येथे श्रद्धा, साधना, पुराणकथा, इतिहास आणि लोकजीवन यांचा अखंड संगम घडतो. याच पवित्र भूमीत मीरापूर परिसरातील ललिता देवीचे शक्तिस्थान भक्तिभावाचे केंद्र बनले आहे. संगमदर्शन, तीर्थस्नान आणि देवीचे दर्शन यांमुळे प्रयागयात्रेचा आध्यात्मिक आशय अधिक गहिरा होतो.
सतीच्या देहत्यागानंतर भगवान शिव तिचे पार्थिव घेऊन व्याकुळ अवस्थेत फिरत होते, अशी एक प्रचलित पुराणपरंपरा सांगते. शिवांचा मोह दूर करण्यासाठी भगवान विष्णूंनी सुदर्शनचक्राने सतीच्या देहाचे विभाजन केले. ज्या स्थळी सतीचे अवयव पडले, ती स्थाने शक्तिपीठे म्हणून पूजली गेली, अशी श्रद्धा आहे. प्रयागाच्या ललिता शक्तिपीठाबाबत एका प्रचलित परंपरेनुसार सतीच्या हाताची काही बोटे येथे पडली. शक्तीचे रूप ललिता आणि काही परंपरांनुसार भैरवाचे रूप भव मानले जाते. विविध ग्रंथपरंपरांतील पाठभेद लक्षात घेऊन या श्रद्धेकडे आदराने पाहणे आवश्यक आहे.
प्रयागातील शक्तिपरंपरा एका देवस्थानापुरती मर्यादित नाही. ललिता देवीचे मीरापूरमधील मंदिर, अलोपी देवीचे अलोपीबागमधील स्थान आणि कल्याणी देवीचे मंदिर ही प्रयागच्या शक्तिउपासनेतील महत्त्वाची स्वतंत्र देवस्थाने आहेत. विविध परंपरांमध्ये या तिन्ही स्थानांना वेगवेगळे धार्मिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे. त्यामुळे त्यांना एकाच परंपरेची समान रूपे मानण्याऐवजी प्रयागच्या व्यापक शक्तिसंस्कृतीतील स्वतंत्र कड्या म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. श्रद्धेतील ही विविधता विसंगती नसून या भूमीच्या दीर्घ धार्मिक स्मृतीची साक्ष आहे.
‘ललिता’ या नावातून सौंदर्य, माधुर्य आणि कोमलतेची प्रतिमा उभी राहते. आदिशक्तीचा हा भाव भक्ताच्या मनातील अस्वस्थतेला शांततेची दिशा देतो. त्रिवेणीच्या प्रवाहात जसे विविध जलप्रवाह एकरूप होतात, तसे मानवी जीवनातील विचार, भावना आणि संघर्षही अंतर्मनात एकत्र येतात. अशा वेळी भक्ती माणसाला आत्मपरीक्षणाची संधी देते. देवीकडे केवळ मनोकामना मागण्याऐवजी स्वतःमध्ये परिवर्तन घडवण्याची प्रेरणा मिळाली, तर उपासनेचा अर्थ अधिक व्यापक होतो. ललितेचे खरे सौंदर्य बाह्य अलंकारात नव्हे, तर अंतःकरणातील निर्मळतेत शोधता येते.
मीरापूरमधील ललिता देवी मंदिर धार्मिक वास्तू म्हणूनही लक्षवेधी आहे. प्रयागराज जिल्हा प्रशासनाच्या माहितीनुसार मंदिर सुमारे १०८ फूट उंच आहे. मंदिर परिसरात अनेक मूर्ती आणि प्राचीन पिंपळाचे झाड आहे. ललिता देवीच्या दर्शनाबरोबर संगम, अलोपी देवी आणि कल्याणी देवी यांसारखी स्थाने पाहता येतात. घाट, नदी, देवस्थाने आणि प्राचीन स्मृती यांचा अनुभव घेत भक्ताचा प्रवास एका मंदिरापुरता राहत नाही. तो प्रयागच्या बहुपेडी धार्मिक संस्कृतीचा साक्षीदार बनतो.
प्रयागची महती ललिता देवीच्या मंदिरापलीकडे दूरवर पसरलेली आहे. संगमाला ‘तीर्थराज’ मानण्याची परंपरा या भूमीला विशेष आध्यात्मिक प्रतिष्ठा देते. वार्षिक माघमेळा, कल्पवास आणि संगमस्नान यामुळे प्रयागचे धार्मिक जीवन सतत प्रवाही राहते. दर बाराव्या वर्षी माघमेळ्याचे रूप कुंभमेळ्यात विस्तारते. देशभरातून येणारे साधू, संत, कल्पवासी आणि भाविक या भूमीला श्रद्धेचे विराट रूप देतात. संगमावर उभी राहणारी तात्पुरती तीर्थनगरी भारतीय सामूहिक श्रद्धेची विलक्षण ताकद दाखवते.
प्रयागची ओळख केवळ धार्मिक इतिहासापुरती मर्यादित नाही. प्राचीन तीर्थपरंपरेपासून आधुनिक सार्वजनिक जीवनापर्यंत या नगरीने अनेक सांस्कृतिक स्तर अनुभवले आहेत. १८५७च्या उठावाशी प्रयागचा ऐतिहासिक संबंध जोडला जातो. पुढील काळात शिक्षण, साहित्य आणि सार्वजनिक जीवनानेही या शहराच्या सांस्कृतिक व्यक्तिमत्त्वाला आकार दिला. या बदलत्या काळातही ललिता देवीचे देवस्थान स्थानिक श्रद्धेचे सातत्य जपत राहिले. म्हणून मंदिराचे जतन म्हणजे केवळ धार्मिक वास्तूचे रक्षण नव्हे. लोकस्मृती, परंपरा आणि सांस्कृतिक वारसा पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचवण्याची जबाबदारीही त्यात सामावलेली आहे.
श्रद्धेच्या या विराट पटाला विवेकाची साथ मिळणे आज अत्यावश्यक आहे. गंगेला माता म्हणत तिच्याच प्रवाहात पूजेचे साहित्य, प्लास्टिक किंवा इतर कचरा सोडणे ही श्रद्धेतील गंभीर विसंगती आहे. संगमाची पवित्रता केवळ स्नानाने जपली जात नाही. नदी स्वच्छ ठेवणे, घाटांवर शिस्त पाळणे, कचऱ्याची योग्य विल्हेवाट लावणे आणि पर्यावरणाचे भान राखणे हीदेखील तीर्थसेवाच आहे. मोठ्या संख्येने भाविक एकत्र येणाऱ्या माघमेळा आणि कुंभमेळ्यासारख्या सोहळ्यांमध्ये ही जबाबदारी अधिक वाढते. पवित्र नदीचे रक्षण झाले, तरच तीर्थाचे पावित्र्य भावी पिढ्यांपर्यंत अखंड पोहोचेल.
ललिता देवीच्या चरणी नतमस्तक होताना प्रयाग आपल्याला एका मोठ्या संगमाची शिकवण देतो. श्रद्धा आणि विवेक, परंपरा आणि परिवर्तन, अध्यात्म आणि सामाजिक जबाबदारी यांचा संगम झाला, तर तीर्थयात्रेला खरा अर्थ प्राप्त होतो. देवीकडे केवळ स्वतःच्या सुखासाठी प्रार्थना करण्यापेक्षा स्त्रीला सन्मान, दुर्बलाला आधार, नदीला स्वच्छता आणि समाजाला न्याय मिळावा, अशी प्रार्थना अधिक अर्थपूर्ण ठरेल. त्रिवेणीचे प्रवाह पुढे वाहत राहतील. ललितेची ज्योतही तेव्हाच अखंड तेवत राहील, जेव्हा तिच्या भक्तांच्या मनात करुणा, विवेक आणि माणुसकीचा प्रकाश कायम जागा राहील.
*©गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई
दिनांक: ०७/१०/२०२६ वेळ: ०३:२४
Author: RV.Ratnagiri Office
रत्नागिरी वार्ताहर डिजिटल बातमी पत्र - एडिटर विभाग
