होर्मुझ सामुद्रधुनीवर इराणचे सामरिक नियंत्रण; जागतिक तेल पुरवठ्यावर संकटाचे ढग

 इस्त्रायल-इराण संघर्षामुळे जागतिक कच्च्या तेलाच्या दरांमध्ये मोठी वाढ होणार का? महत्त्वाचे स्तर तपासा!

 होर्मुझ सामुद्रधुनीवर इराणचे सामरिक नियंत्रण; जागतिक तेल पुरवठ्यावर संकटाचे ढग

चर्चा: अमेरिकेच्या थेट हस्तक्षेपामुळे तणाव वाढला, कच्च्या तेलाच्या किमतीत उसळीची भीती

कच्च्या तेलाच्या दरांना इस्त्रायल-इराण संघर्षाची झळ? जाणून घ्या महत्त्वाचे स्तर आणि परिणाम

सध्या सुरू असलेल्या इस्त्रायल-इराण संघर्षामुळे जागतिक कच्च्या तेलाच्या बाजारात प्रचंड अनिश्चितता निर्माण झाली आहे. या संघर्षामुळे जागतिक क्रूड ऑईलच्या किमतींवर मोठा परिणाम होण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे.

अमेरिकेचा हस्तक्षेप आणि वाढलेला तणाव:

गेल्या आठवड्यात अमेरिकेने इराणच्या तीन महत्त्वाच्या अणु ठिकाणांवर हवाई हल्ला करत इस्त्रायल-इराण संघर्षात थेट प्रवेश केला. अमेरिकेने याला ‘शांतता किंवा शोकांतिका’ अशी भूमिका घेत इराणला नमते घेण्याचे आवाहन केले आहे. अमेरिकेच्या या कृतीमुळे कमोडिटी बाजार आणि इतर राष्ट्रांमध्ये भीतीचे वातावरण निर्माण झाले आहे, कारण इराणकडे जगातील सर्वात महत्त्वाच्या तेल व्यापार मार्गांपैकी एक असलेल्या ‘होर्मुझ सामुद्रधुनी’वर नियंत्रण ठेवून कोणताही संभाव्य व्यत्यय निर्माण करण्याचा सामरिक फायदा आहे.

होर्मुझ सामुद्रधुनीचे महत्त्व:

होर्मुझची सामुद्रधुनी (Strait of Hormuz) ही आखाती राष्ट्रांमधून कच्च्या तेलाच्या आयात आणि निर्यातीसाठी एक अत्यंत महत्त्वाचा जागतिक व्यापार मार्ग आहे.1 ही सामुद्रधुनी ओमानचा आखात, अरबी समुद्र आणि पर्शियन आखाताला जोडते. या मार्गातून जगातील सुमारे २०% तेलाचा पुरवठा होतो. ओपेक (Organisation of the Petroleum Exporting Countries – OPEC) देशांमध्ये इराण तिसरा सर्वात मोठा तेल उत्पादक देश आहे.2 यामुळे या सामुद्रधुनीवर इराणचे नियंत्रण जागतिक तेल पुरवठ्यासाठी गंभीर धोका निर्माण करू शकते.

तेलाच्या किमतींवर संभाव्य परिणाम:

अमेरिकेच्या हस्तक्षेपामुळे तेलाच्या किमतींमध्ये वाढ झाली आहे. सोमवार, २४ जून २०२५ रोजी WTI (West Texas Intermediate) फ्युचर्सने जवळपास $77.13 प्रति बॅरल (bbl) चा उच्चांक गाठला. तर ब्रेंट क्रूड फ्युचर्सने जवळपास $77.66 प्रति बॅरलचा उच्चांक गाठला.

भारतासाठी महत्त्वाचे स्तर:

एमसीएक्स (MCX) क्रूड ऑईलच्या जुलै करारासाठी ₹6,100 प्रति बॅरल हा महत्त्वाचा आधार (सपोर्ट) स्तर आहे, तर ₹6,600 प्रति बॅरल हा प्रतिकार (रेझिस्टन्स) स्तर आहे. जर इराणने शिपिंग मार्ग किंवा तेल निर्यातीमध्ये अडथळा निर्माण केला, तर किंमती ₹6,600/बॅरलच्या पुढे जाऊ शकतात. तणाव कमी झाल्यास ₹6,100/बॅरलच्या आसपास स्थिरीकरण दिसू शकते.

दीर्घकालीन दृष्टीकोन:

विश्लेषकांचे म्हणणे आहे की, जर हा संघर्ष वाढला आणि होर्मुझ सामुद्रधुनीमध्ये मोठा व्यत्यय आला, तर ब्रेंट क्रूडची किंमत $120 ते $130 प्रति बॅरलपर्यंत पोहोचू शकते, ज्यामुळे जागतिक सकल राष्ट्रीय उत्पन्नात (GDP) घट आणि महागाईत वाढ होऊ शकते. मात्र, जर संघर्ष लवकरच संपला आणि पुरवठ्यावर मोठा परिणाम झाला नाही, तर किमती पुन्हा सामान्य होण्याची शक्यता आहे.

भारतावर संभाव्य परिणाम:

भारत आपल्या कच्च्या तेलाच्या गरजेसाठी मोठ्या प्रमाणात आयातीवर अवलंबून आहे (सुमारे ९०%). यातील ४०% पेक्षा जास्त आयात मध्य पूर्वेकडील देशांकडून होते, जी होर्मुझ सामुद्रधुनीतून येते. त्यामुळे या मार्गात कोणताही मोठा व्यत्यय भारताच्या ऊर्जा सुरक्षेसाठी एक गंभीर आव्हान ठरू शकतो. मात्र, भारताकडे रणनीतिक साठा (strategic reserves) आणि विविध देशांकडून तेल आयात करण्याचे पर्याय असल्याने काही प्रमाणात दिलासा मिळू शकतो.

सध्या तरी जागतिक तेलाच्या बाजारातील अस्थिरता कायम आहे आणि इस्त्रायल-इराण संघर्षाच्या पुढील वाटचालीवरच कच्च्या तेलाच्या दरांची दिशा अवलंबून असेल.

#कच्च्यातेलाचेदर #इस्त्रायलइराणसंघर्ष #जागतिकक्रूडऑईल #होर्मुझसामुद्रधुनी #तेलाचीकिंमत #कमोडिटीबाजार #भूराजकीयतणाव #तेलपुरवठा #आंतरराष्ट्रीयव्यापारमार्ग #भारतावरपरिणाम